a. Vücutta öncelikli olarak yapım ve onarım görevini üstlenen besin içeriği: 2 (Proteinler)

b. Yaşamsal faaliyetler için gerekli enerjinin öncelikli sağlandığı besin: 1 (Karbonhidratlar)

c. Karbonhidratlardan elde edilen enerjinin yetersiz kaldığı durumlarda enerji verici olarak kullanılan: 3 (Yağlar)

ç. Bütün besinlerin yapısında bulunan besin içerikleri: 5 (Mineraller) ve 6 (Su) (Su ve mineraller tüm besinlerde değişen oranlarda bulunur.)

d. Vücutta öncelikle düzenleyici olarak görev yapan ve hastalıklardan korunmayı sağlayan: 4 (Vitaminler) (Mineraller de düzenleyicidir, ancak soruda öncelikle vitaminler vurgulanır.)

e. Vücut sıcaklığının dengede kalmasını ve organların düzenli çalışmasını sağlayan: 6 (Su)

f. Baklagillerde, et ve et ürünleri ile süt ve süt ürünlerinde zengin bulunan: 2 (Proteinler)

g. Arpa, buğday, yulaf, mısır gibi tahıllar ile patates hangi besin içeriği bakımından zengindir? 1 (Karbonhidratlar)

ğ. Düzenleyici besin içerikleri: 4 (Vitaminler), 5 (Mineraller) ve 6 (Su) (Su da düzenleyicidir.)

Alkol ve sigara, en yaygın bağımlılık yapan maddelerdir. Sigara, akciğer kanseri, kalp hastalıkları ve solunum yolu rahatsızlıklarına yol açar; ayrıca çevredeki insanlara da zarar verir. Alkol ise karaciğer hasarı, kalp-damar problemleri, sindirim sistemi bozuklukları ve sinir sistemi hasarlarına neden olur. Her iki madde de aile ve toplum ilişkilerini bozar, iş gücü kaybına yol açar. Sağlıklı bir yaşam için bağımlılık yapan maddelerden uzak durulmalı, destek için Yeşilay ve sağlık kuruluşlarına başvurulmalıdır.

Seçilebilecek 4 yiyecek: 4 (Nohut), 6 (Yumurtalı ıspanak), 8 (Elma), 10 (Yoğurt)

Gerekçe: Nohut bitkisel protein + karbonhidrat, yumurtalı ıspanak protein + vitamin + mineral, elma vitamin + lif, yoğurt protein + kalsiyum + probiyotik. Dört besin içeriği (karbonhidrat, protein, yağ, vitamin-mineral, su) dengeli biçimde alınmış olur. (Başka dengeli kombinasyonlar da olabilir; örneğin 1, 7, 9, 10 gibi.)

Proteinler (2 numaralı besin içeriği)

Obezitenin temel nedeni: Alınan enerjinin harcanan enerjiden fazla olması, yani aşırı ve dengesiz beslenme (özellikle yağlı ve şekerli gıdaların fazla tüketimi) ile fiziksel aktivitenin azalmasıdır. Genetik ve hormonal faktörler de etkilidir.

Öncelikli görevi: Düzenleyici olarak çalışır; kemik ve diş sağlığı, sinir iletimi, kas kasılması, kan yapımı ve sıvı dengesi gibi birçok hayati işlevde rol alır.

Bulunduğu besinler: Süt ve süt ürünleri (kalsiyum), yeşil yapraklı sebzeler, kuru baklagiller, tahıllar, et, balık, yumurta, kuru meyveler, tuz (sodyum, klor) ve maden suları.

Öğrencinin işaretlemeleri: 1. ifade Y, 2. D, 3. D, 4. D, 5. Y — hepsi doğru.

Her doğru cevap 2 puan → 5 doğru × 2 = 10 puan.

⭐ Öğrencinin aldığı puan: 10

1. Son kullanma tarihine bakılmalı.

2. Ambalajın sağlam, yırtılmamış ve deliksiz olmasına dikkat edilmeli.

3. TSE logosu (Türk Standardları Enstitüsü) ve içindekiler kısmı kontrol edilmeli.

(Ayrıca: üretim izni, saklama koşulları, katkı maddeleri vb. de sayılabilir.)

K: Protein (yapım-onarım)

L: Yağ (karbonhidrat enerjisi yetersizken enerji verici)

M: Su (bütün besinlerde bulunur)

• Karaciğer hasarı (siroz, yağlanma)

• Kalp ve damar hastalıkları

• Mide ve bağırsak rahatsızlıkları (ülser, gastrit)

• Sinir sistemi hasarları (hafıza kaybı, denge bozukluğu, felç riski)

• Yeşilay danışmanlık merkezleri

• Sağlık ocakları / aile hekimleri

• Sigara bırakma poliklinikleri (devlet hastaneleri)

• Alo 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı

• Akciğer kanseri ve diğer kanser türleri

• Kronik bronşit, KOAH gibi solunum yolu hastalıkları

• Kalp krizi, damar tıkanıklığı

• Ağız ve diş hastalıkları, tat alma duyusunun azalması

Orijinal hatalı kavram haritası: Besin içerikleri → Vitaminler, Proteinler, Su, Yağlar, Karbonhidratlar, Mineraller

Kavram haritasında “besin içerikleri” başlığı altında tüm besin öğeleri yer alıyor; ancak “Vitaminler” ve “Mineraller” düzenleyici, “Su” ise düzenleyici ve çözücüdür. Bazı besin içerikleri (karbonhidrat, protein, yağ) enerji verici ve yapıcı-onarıcıdır.

Doğru değişiklik: Kavram haritasında besin içerikleri enerji vericiler (karbonhidrat, yağ, protein), yapıcı-onarıcılar (protein, mineral, su) ve düzenleyiciler (vitamin, mineral, su) şeklinde gruplandırılmalıdır. Ayrıca “su” tüm besinlerde bulunur ve düzenleyicidir. Haritada “Vitaminler” yerine “Vitamin” tekil olarak yazılabilir; ancak asıl hata besin içeriklerinin yanlış sınıflandırılmasıdır.

(Soruda görsel verilmediği için cevap, kavram haritasındaki genel yanlışlık üzerinden verilmiştir: düzenleyici ve yapıcı-onarıcı ayrımının doğru yapılması gerekir.)

1. İhtiyaç kadar alışveriş yapmak, liste hazırlamak.

2. Besinleri doğru saklama koşullarında (buzdolabı, kuru yer) muhafaza etmek.

3. Artan yemekleri değerlendirmek, kompost yapmak veya paylaşmak.

Ayfer Hanım ve Kenan Bey diğerlerinden daha fazla dikkat etmektedir.

Ayfer Hanım: 7 sorunun tamamına “Evet” yanıtı vermiştir. Kenan Bey: 6 soruya “Evet”, yalnızca 5. soruya “Hayır” demiştir (ambalaj kontrolü). Ancak genel olarak bilinçli davranış oranı çok yüksektir. Hasan Bey ve Nermin Hanım’ın “Hayır” sayısı daha fazladır (Hasan Bey 3 hayır, Nermin Hanım 2 hayır).

Niçin? Çünkü Ayfer Hanım tüm alışveriş bilinci sorularına olumlu yanıt vererek son kullanma tarihi, TSE, ambalaj, soğuk zincir, temizlik ve tazelik gibi konularda tam duyarlılık göstermiştir. Kenan Bey de yalnızca bir konuda (ambalaj bütünlüğü) eksik olmakla birlikte diğer tüm konularda duyarlıdır.

Hasan Bey ve Nermin Hanım daha az dikkat etmektedir.

Hasan Bey: Liste hazırlamıyor, TSE logosuna bakmıyor, dondurulmuş gıdaları en sona bırakmıyor, araç-gereç temizliğine özen göstermiyor (3 “Hayır”). Nermin Hanım: Son kullanma tarihine dikkat etmiyor ve mevsiminde taze tüketime özen göstermiyor (2 “Hayır”).

Tavsiyeler:

• Alışveriş öncesi mutlaka liste hazırlamalı ve ihtiyaç kadar almalı.
• Paketli ürünlerde son kullanma tarihi, TSE logosu ve ambalaj sağlamlığı kontrol edilmeli.
• Dondurulmuş gıdalar alışverişin sonunda alınmalı, soğuk zincir korunmalı.
• Mutfakta kullanılan araç gereçlerin temizliğine özen gösterilmeli.
• Sebze ve meyveler mevsiminde taze olarak tüketilmeli.